Tifinagh-Schrift

Es Tifinaγ, aa Tifinagh oda Tifinar, (Neo-Tifinaγ: ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖ; Tuareg Tifinaγ: ⵜⴼⵉⵏⵗ or ⵜⴼⵏⵗ) is a Konsonantnschrift, dej wou fia d masirischn Sprochn gnutzt wiad.

Neo-Tifinagh, Arabisch u Franzesisch baran Loḏn i Marokko.

A modeana alphabetischa Weitafejaring vo da tradizionelln Schrifd, aa Neo-Tifinaγ, is in 20. Jh. eigfejad woan. Es Neo-Tifinaγ z Marokko, Tifinagh Ircam ghoissn, wiad i Morokkanischn Grundschuelln fia s untarrichtn von n Masirischn un in de duating Publikaziona gnutzt.

Ma sagt es Woat Tifinaγ gejd af an masirischn feminin Plural von n Adjektiv "fenizisch" zrugga, also "d fenizischn (Bouchstom)", andane seng i dan Woat griichisch πίναξ "Taafal", vo wou s wiakle kumt, woass ma ned gnau.

HeakunftBearbeiten

Es Tifinaγ wiad am mearan af d libysche Schrift zrugg gfejad, dej wou aftoalt wiad af zwou Variantn. Dej libyscha Schrift is i da Antikn weitfleche vo Sprechan von Libysch-Beabarischn z Noadafrika von heinting Libya bis zou d Kanarischn Insln gnutzt woan. Es Tifinaγ warad also dej Varietet vo da libyschn Schrift, dej wou de Tuareg vamoutle z Libya iwanumma hom, un ebba seit 1500 Joua oda meara bis heit weita tradiat hom. Es is – wenn ma s neia Tifinaγ ned mid dazourechnad – wej d libyscha Schrift a raans Konsonantn-Alfabet.

Tuareg-TifinaγBearbeiten

 
A Taafal von n traditzionelln Tifinaγ. Variantn vo de Bouchstom san links zant Ligatuana vo t un n.

Es alta Tifinaγ wiad gnutzd um dej Varietetn von Tuareg zen schreim, dej wou zen libysch-beabarischn Zweig von n Afroasiatischn zölln. A freja Nutzung vo da Schrifd, findt se af Felsmolarein u Grewan. Zou dene ghejad aa a 1,500 Joua alts Monumentalgro vo da Tuareg-Matriarchĩ Tin Hinan, i den wou Spurna vo Tifinaγ-Inschriftn af de Went gfunna woan san.[1]

Nou an M.C.A. MacDonald han dej Tuareg a "umatum rednata Gsellschaft, ba dea wou s Gmiak u d rednata Kommunikazion all dej Funkziona iwanemma, dej wou es Lesnan u Schreima inrana Schreibgsellschaft hom. Es Tifinaγ wiad am mearan zen spilln, zen kniawln, fia a Graffiti u kuaze Nourichtn gnutzd."[2]

Ej amols wiad dej Schrifd aa fia ondane Sprochn gnutzd, dej wou vo d Tuareg gredd wean, wej es Tagdal, es wou wej es Dausahaq linguistisch zen Songhay ghejad.

SchreibweisBearbeiten

Dej Geminazion oda Konsonantnleng, u wenn s phonemisch is, wiad in n Tuareg-Tifinaγ ned õzoigt. Es t wiad z eftas mid dan Bouchstom zvua als wej a Ligatua gschrim. Wenn dej Bouchstom l un n nemmanond stej, wiad da zwoat Bouchstob viraghom, u schejchad, tejffa, hejcha oda kleanna gschrim.Zen Baispil wal des l a Zwoarastrichl || is un es n a oafochs Strichl | wiad d Bouchstomfolng nn als |/ gschrim, dass ma s von n l weggakennt. Vo deastweng warad ln ||/, nl |//, ll ||//, nnn |/| uaw. Tradizionell wean dej Vokall assa am End von n Woat ned gschrim. I manchane Gengatn wean aa d arabischn Vokalzoachn zamma miḏn Tifinaγ gnutzd. In Folngadn is a Taafal vo de regionaln Untaschid in n Tuareg-Tifinaγ.[3]

As Tifinaγ-Alfabet vo d Tuareg nou Regiona
Hoggar Ghat Aïr Azawagh Iforas
a
b
d
f H
g
ɣ
h
j/ž
k
l
m
n
q
r
s
š 8
t
w : : : : :
x/ḫ
y
z

Neo-TifinaγBearbeiten

Neo-Tifinaγ is a modeana voll alfabetischa Schrifd af Grundloḡ von n Tifinaγ, wou fias Noadmasirische gnutzt wiad. Es wiad wej dej lateinische Schrift vo links nou rechts gschrim u schreibt aa de Geminazion oda Konsonantnleng wej i da lateinischn Schreibweis von Noadmasirischn mid Doppeltschreibung u ned mid an Vadopplungszoachn, d.h. ma schreibt a langs /d/ als /dd/ un ned als /d:/ oda /d/.

D Vuaschleg von an Standard Tifinaγ san zen End von 20 Jh. afkumma. D Académie berbère hod zam min Salem Chaker von Inalco wos asgoawad. Es Institut royal de la culture amazighe vo Marokko hod 2003 a Tifinaγ-Version amtlich gmacht. Es Haptproblem is an Standard zen finna, da wou fia alle Varietetn taugt, wal si de Dialekt vaschidn entwicklt hom, wos d Fonemm u d Lautt oalangt.[4]

Z Marokko is ma i de 80ga u 90ga nu zwengs da Nutzung vo da Schrift u sechtanen Aktivismus nu eikastlt woan.[5] Nou dem dass owa 2003 a Variantn d amtlicha Schrifd z Marokko woan is, wiad scho vo Stootsweng af Tifinaγ publiziad. Es Tifinaγ is populer zwengs da Symbolik als a olta Schrifd, owa vill nutzn oda preferrian d lateinischa Schrifd, wal s fia vill leichta zen lesn u zen schreim is.

Z Libya unta n Muammar Gaddafi hod ma s Tifinaγ ned nutzn deaffa.[6] Vo deastweng wiad s duatn omed meara gnutzt wej z Algerien. So hod da Nazionale Iwagongsrout nou an Libyschn Biagakrejḡ offena gweng. U da z Qatar basiate Senda Libya TV hod Masirisch u Tifinaγ z.T. i s Programm afgnumma.

In folngadn san Iwasichtn zen Tifinaγ. Grau is Standardtifinaγ nou an IRCAM, gel is daweitats Tifinaγ, oransch is andas Tifinaγ u weiss a Tuareg-Tifinaγ.

Dea oafachn u modifiziatn Schriftzoachn
UTF-8 Glyphal Schiffraasch Umschrifd Nama
Unicode
(onagroutn)
«ANSI»
(plempl)
lat. IPA arab.
U+2D30   A a a ا ya
U+2D31   B b b ب yab
U+2D32   ḇ/v β ب yav
U+2D33   G g ɡ گ yag
U+2D34   ḡ/ğ ʝ گ yaḡ
U+2D35   Ǧ dsch/ǧ d͡ʒ ج yaǧ (Académie berbère)
U+2D36   ǵ/ğ ɟ/gʲ/dʲ yaǵ
U+2D37   D d d د yad
U+2D38   ð ذ yadh
U+2D39   ḍ/d' ض yaḍ
U+2D3A   ḏ̣/ḏ' ðˤ ظ yaḏ̣
U+2D3B   E ə/e /ə/ yè, yey
U+2D3C   F f f ف yaf
U+2D3D   K k k ك yak
U+2D3E   yak touareg
U+2D3F   ⴿ ch/ḵ ç ك yaḵ
U+2D40   H h
b
h
b
ه
ب
yah
= yab touareg
U+2D41   H h h ه yah (Académie berbère)
U+2D42   yah touareg
U+2D43   ħ ح yaḥ
U+2D44   Σ ʿ/ε ʕ ع yaʿ
U+2D45   X ch/x/ḫ χ خ yakh
U+2D46   yakh touareg
U+2D47   Q q q ق yaq
U+2D48   yaq touareg
U+2D49   I i i ئ yi
U+2D4A   J j/ž ʒ ج yaj
U+2D4B   yaj vo d Ahaggar
U+2D4C   yaj touareg
U+2D4D   L l l ل yal
U+2D4E   M m m م yam
U+2D4F   N n n ن yan
UTF-8 Glyphal Schiffraasch Umschrifd Nama
Unicode
(onagroutn)
«ANSI»
(plempl)
lat. IPA arab.
U+2D50   ny ɲ ني yagn touareg
U+2D51   ng ŋ نڭ yang touareg
U+2D52   P p p پ yap
U+2D53   U u
w
u
w
و
ۉ
you
= yaw touareg
U+2D54   R r r ر yar
U+2D55   ڕ yaṛ
U+2D56   V gh/γ/r ɣ غ yagh
U+2D57   yagh touareg
U+2D58   gh/γ/r
ǵ/ğ
ɣ
ɟ/gʲ/dʲ
غ
ج
yaγ vo d'Aïr
= yaǵ vo d'Adrar
U+2D59   S s s س yas
U+2D5A   ṣ/s' ص yaṣ
U+2D5B   C sch/š ʃ ش yach
U+2D5C   T t t ت yat
U+2D5D   θ ث yaṯ
U+2D5E   tsch/č t͡ʃ تش yač
U+2D5F   ṭ/t' ط yaṭ
U+2D60   v v ڤ yav
U+2D61   W w w ۉ yaw
U+2D62   Y y j يٛ yay
U+2D63   Z s/z z ز yaz
U+2D64   yaz (Tawellemet)
= yaz harpon
U+2D65   ‍ﮊ yazz
U+2D66   é e yé (APT, Niger)
U+2D67   o o yo (APT)
U+2D6F    ⵯ º ʷ ʷ ‍ ۥ Fia d Labialisazion
= tamatart
≈ <exp> 2D61 ⵡ
U+2D70   Trenna
= tazarast
U+2D7F   ⵿ Vabinda oda "Virama"
Digrafn u Ligatuan
UTF-8 Glyphal Schiffraasch Umschrifd Nama
Unicode
(onagroutn)
«ANSI»
(plempl)
lat. IPA arab.
U+2D33 U+2D63    ⴳⵯ gw گۥ yagw
U+2D37 U+2D63   ⴷⵣ DZ dz d͡z دز yadz
U+2D5C U+2D59   ⵜⵙ TS ts t͡s تس yats
UTF-8 Glyphal Schiffraasch Umschrifd Nama
Unicode
(onagroutn)
«ANSI»
(plempl)
lat. IPA arab.
U+2D3D U+2D6F    ⴽⵯ kw كۥ yakw
U+2D37 U+2D4A   ⴷⵊ DJ dsch/ǧ d͡ʒ دج yadj
U+2D5C U+2D5B   ⵜⵛ TC tsch/č t͡ʃ تش yatš

UnicodeBearbeiten

Es Tifinaγ is 2005 zen Unicode mid da Veasion 4.1 afgnumma woan. Dej Unicode block range fia s Tifinaγ is U+2D30–U+2D7F:

Tifinaγ
Official Unicode Consortium code chart (PDF)
  0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
U+2D3x ⴿ
U+2D4x
U+2D5x
U+2D6x
U+2D7x   ⵿  
Notes
1.As of Unicode version 13.0
2.Grey areas indicate non-assigned code points

BelegBearbeiten

  1. Briggs, L. Cabot (February 1957). "A Review of the Physical Anthropology of the Sahara and Its Prehistoric Implications". Man. 56: 20–23.
  2. M.C.A. MacDonald (2005). Elizabeth A. Slater, C.B. Mee and Piotr Bienkowski (ed.). Writing and Ancient Near East Society: Essays in Honor of Alan Millard. T.& T.Clark Ltd. p. 60. ISBN 9780567026910.
  3. D Grundloḡ is d Tabelln nou en Agali Zakara as da Quelln H. Claudot-Hawad: "Écriture tifinagh", Encyclopédie berbère, 17 (1996), S. 12.
  4. Miloud Taïfi: "Unité et diversité du berbère: Détermination des lieux linguistiques d’intercompréhension", Études et Documents Berbères 12, 1994, S. 119-138.
  5. "Rapport sur le calvaire de l'écriture en Tifinagh au Maroc", Amazighworld.org, afgrouffa 2017-10-09.
  6. سلطات الامن الليبية تمنع نشر الملصق الرسمي لمهرجان الزي التقليدي بكباو [Libyan security authorities to prevent the publication of the official poster for the festival traditional costume Pkpau] (af Arabisch). TAWALT. 2007.

Exteane VaweissBearbeiten